Anayasa’nın 35. maddesi mülkiyet hakkını güvence altına alır ve 46. maddesi, idarenin özel mülkiyetteki taşınmazlara ancak gerçek karşılıklarını peşin ödeyerek el koyabileceğini öngörür. Buna rağmen uygulamada idarelerin, kamulaştırma işlemi yapmadan taşınmazlara yol, park veya başka bir kamu hizmeti için el attığı sıkça görülür. Bu durumda malikin başvurabileceği yol kamulaştırmasız el atma nedeniyle bedel ve tazminat davasıdır.
Fiilî el atma ve hukuki el atma
Fiilî el atma, idarenin taşınmaz üzerinde yol yapması, boru hattı döşemesi veya bina inşa etmesi gibi doğrudan bir müdahalede bulunmasıdır.
Hukuki el atma ise taşınmaza fiziken dokunulmamış olsa bile, imar planında yol, park, okul veya belediye hizmet alanı gibi kamu hizmetine ayrılan taşınmazın uzun süre kamulaştırılmaması nedeniyle malikin taşınmazı üzerinde yapı yapma, satma veya kullanma gibi haklarını fiilen kullanamaz hâle gelmesidir.
Yargıtay’ın güncel yaklaşımı
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, 22.01.2026 tarihli ve E. 2025/5518, K. 2026/1043 sayılı kararında; imar planında kamu hizmetine ayrılan ve üzerinde herhangi bir yapı bulunmayan taşınmaz bakımından, uzun yıllar programa alınmayan imar planını hayata geçirmeyen ve kamulaştırma ya da takas yoluna gitmeyen idarenin, pasif ve suskun kalarak mülkiyet hakkının özüne dokunduğunu ve kamulaştırmasız el koymanın gerçekleştiğini kabul eden Bölge Adliye Mahkemesi kararını onamıştır.
Aynı kararda, 7421 sayılı Kanun ile 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’na eklenen düzenlemeler de dikkate alınarak, bedel davasında adli yargının görevli olduğu ve arsa niteliğindeki taşınmaza emsal karşılaştırması yapılarak değer biçilmesi gerektiği vurgulanmıştır.
Hangi tarihteki el atmalar için hangi kural uygulanır?
2942 sayılı Kanun’un Geçici 6. maddesi, kamulaştırma işlemi tamamlanmamış veya hiç yapılmamış olmasına rağmen 9.10.1956 ile 4.11.1983 tarihleri arasında fiilen kamu hizmetine ayrılan taşınmazlar için özel bir bedel tespit usulü öngörür. 4.11.1983 tarihinden sonraki el atmalarda ise malik, genel hükümler ve Kanun’un Ek 1. maddesi çerçevesinde bedel ve tazminat davası açabilir.
Dava süreci nasıl işler?
- Dava, taşınmazın bulunduğu yerdeki asliye hukuk mahkemesinde, el atan idareye karşı açılır.
- Mahkeme keşif yaparak el atmanın varlığını ve kapsamını tespit eder.
- Bilirkişi heyeti, taşınmazın niteliğine göre (arsa veya tarım arazisi) emsal karşılaştırması ya da gelir yöntemiyle değer biçer.
- Hükmedilen bedelin ödenmesiyle birlikte el atılan kısım idare adına tescil edilir.
Kanun’a eklenen Ek 4. madde uyarınca bu davalarda bedel ve tazminat kararlarına ilişkin mahkeme ve icra harçları davalı idare tarafından ödenmek üzere maktu olarak belirlenir.
Malikler için öneriler
- Taşınmazınızın güncel imar durumunu belediyeden yazılı olarak öğrenin.
- Fiilî bir müdahale varsa tarih ve fotoğraflarla belgeleyin.
- Hisseli taşınmazlarda diğer paydaşların açtığı davaları ve buralarda belirlenen birim değerleri takip edin.
Sonuç
Kamulaştırmasız el atma davaları, mülkiyet hakkının korunmasında önemli bir araçtır. Taşınmazına fiilen dokunulmamış olsa bile imar planı nedeniyle uzun süre kullanım hakkı kısıtlanan malikler de bedel talep edebilir. Davanın teknik niteliği ve değer tespitindeki ayrıntılar nedeniyle sürecin bir avukatla yürütülmesi önerilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık niteliği taşımaz.